ടാഗോർ -മനുഷ്യരാശിയുടെ ആത്മാവായി കാലത്തെ അതിജീവിച്ച കവി

• നെല്ലിയോട്ട് ബഷീർ എഴുതുന്നു ✍️

മനുഷ്യരാശിയുടെ ആത്മാവിനെ കവിതയിലൂടെ, സംഗീതത്തിലൂടെ, ചിന്തയിലൂടെ, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ, മനുഷ്യസ്നേഹത്തിലൂടെ ലോകത്തിനു മുന്നിൽ അവതരിപ്പിച്ച മഹാന്മാരിൽ ഒരാളാണ് റാബിന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ . കവിയും കഥാകൃത്തും നോവലിസ്റ്റും സംഗീതജ്ഞനും നാടകകൃത്തും ചിത്രകാരനും തത്ത്വചിന്തകനുമായിരുന്ന അദ്ദേഹം,ഒരു വ്യക്തി മാത്രമല്ല;ഒരു സംസ്കാരപ്രവാഹമായിരുന്നു. ഭാരതത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ ലോകസാഹിത്യത്തിന്റെ വേദിയിലേക്ക് ഉയർത്തിയ മഹാപ്രതിഭ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ ഇന്നും മനുഷ്യനെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റെയും സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെയും വഴിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.1861 മെയ് 7-ന് കൊൽക്കത്തയിലെ ജോറാസാങ്കോയിലെ സമ്പന്നവും സാംസ്കാരികവുമായ ടാഗോർ കുടുംബത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ബാല്യകാലം മുതൽ സാഹിത്യവും സംഗീതവും കലയും നിറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷത്തിലാണ് വളർന്നത്.പിതാവ് ദേവേന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ ബ്രഹ്മസമാജത്തിന്റെ പ്രമുഖ ചിന്തകനായിരുന്നു. മാതാവ് ശാരദാദേവിയും ആത്മീയവും സാംസ്കാരികവുമായ മൂല്യങ്ങൾ കുട്ടികളിൽ പകർന്നു നൽകി. പതിനാലു മക്കളുള്ള കുടുംബത്തിലെ ഇളയവരിൽ ഒരാളായിരുന്ന രവീന്ദ്രനാഥിന്റെ ബാല്യം സാധാരണ സ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടുകളെ അതിജീവിച്ച ഒന്നായിരുന്നു. അദ്ദേഹം പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യരെയും പുസ്തകങ്ങളെക്കാൾ ആഴത്തിൽ വായിച്ചു.സ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസം അദ്ദേഹത്തിന് ഇഷ്ടമായിരുന്നില്ല. ചുറ്റുമതിലുകൾക്കുള്ളിൽ അടച്ചിട്ട പഠനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രചിന്തയെ തടഞ്ഞുവെന്നു തോന്നി. അതിനാൽ വീട്ടിലിരുന്നും സ്വകാര്യ അധ്യാപകരിലൂടെയും അദ്ദേഹം പഠനം തുടർന്നു. ബാല്യത്തിൽ തന്നെ കവിത എഴുതിത്തുടങ്ങിയ അദ്ദേഹം എട്ടാം വയസ്സിൽ കവിത രചിക്കുകയും പതിനാറാം വയസ്സിൽ ‘ഭാനുസിംഹ’ എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കവിതകൾ പ്രസിദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.ഭാഷയോടുള്ള അത്യസാധാരണമായ കൈവഴക്കം അന്നേ പ്രകടമായിരുന്നു.യൗവനത്തിൽ ഇംഗ്ലണ്ടിലേക്ക് പോയ ടാഗോർ പാശ്ചാത്യ സാഹിത്യവും സംഗീതവും സംസ്കാരവും അടുത്തറിഞ്ഞു.എന്നാൽ അനുകരണത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്നില്ല.പാശ്ചാത്യചിന്തയുടെ നല്ല വശങ്ങളും ഇന്ത്യൻ ആത്മീയ പാരമ്പര്യവും സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരു പുതിയ ദർശനം അദ്ദേഹം രൂപപ്പെടുത്തി. അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളിൽ കിഴക്കും പാശ്ചാത്യവും അതിമനോഹരമായി ലയിക്കുന്നത്.ടാഗോറിന്റെ കവിതകൾ മനുഷ്യഹൃദയത്തിന്റെ ആഴങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന സംഗീതമാണ്.

സ്നേഹം, പ്രകൃതി, ആത്മീയത, സ്വാതന്ത്ര്യം, മരണം, ഏകാന്തത, മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ,ഇങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളെയും അദ്ദേഹം കവിതയാക്കി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരികൾ വായിക്കുമ്പോൾ ഒരു നദിപോലെ ഒഴുകുന്ന സംഗീതം അനുഭവപ്പെടും. വാക്കുകൾക്ക് അതീതമായൊരു ആത്മസ്പർശം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളിലുണ്ട്.1913-ൽ സാഹിത്യത്തിനുള്ള നോബൽ സമ്മാനം നേടി ലോകശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയ ആദ്യ ഏഷ്യക്കാരനായിരുന്നു ടാഗോർ.അദ്ദേഹത്തിന്റെ “ഗീതാഞ്ജലി” എന്ന കാവ്യസമാഹാരമാണ് ഈ മഹത്തായ അംഗീകാരത്തിന് വഴിതെളിച്ചത്.“Song Offerings” എന്ന ഇംഗ്ലീഷ് വിവർത്തനത്തിലൂടെ ലോകം ഒരു ഇന്ത്യൻ കവിയുടെ ആത്മഗാനങ്ങളെ കേട്ടു. ആ കവിതകളിൽ ദൈവത്തോടുള്ള ഭക്തി മാത്രമല്ല,മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും ബ്രഹ്മാണ്ഡവും തമ്മിലുള്ള ആത്മബന്ധവും നിറഞ്ഞുനിന്നു. പാശ്ചാത്യലോകം അന്ന് ആദ്യമായി ഇന്ത്യയുടെ ആത്മീയസാഹിത്യത്തിന്റെ ആഴം തിരിച്ചറിഞ്ഞു.ഗീതാഞ്ജലിയിലെ കവിതകൾ സാധാരണ മതപരമായ പ്രാർത്ഥനകളല്ല; മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ പ്രകാശത്തെ തേടുന്ന ആത്മാന്വേഷണങ്ങളാണ്. “ഭയമില്ലാത്ത മനസ്സും ഉയർന്ന ശിരസ്സുമുള്ള ഒരു ലോകം”അദ്ദേഹം സ്വപ്നം കണ്ടു. ജാതിയുടെയും മതത്തിന്റെയും ചുരുങ്ങിയ മതിലുകൾ ഇല്ലാത്ത മനുഷ്യസമൂഹമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വപ്നലോകം.ഇന്നും ലോകം വിഭജനങ്ങളുടെയും വിദ്വേഷത്തിന്റെയും സംഘർഷങ്ങളുടെയും നടുവിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ ടാഗോറിന്റെ ആ സ്വപ്നം അതീവ പ്രസക്തമാണ്.കവിതകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിഭ. കഥാസാഹിത്യത്തിലും അദ്ദേഹം അതുല്യനായിരുന്നുവെന്ന് ലോകം അംഗീകരിച്ചു. സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതവേദനകളെ അതീവ സൂക്ഷ്മമായി അദ്ദേഹം വരച്ചു. സ്ത്രീകളുടെ മാനസികലോകത്തെ ആഴത്തിൽ ചിത്രീകരിച്ച ആദ്യ ഇന്ത്യൻ എഴുത്തുകാരിൽ ഒരാളായിരുന്നു ടാഗോർ. “കാബുലിവാല”, “പോസ്റ്റ്‌മാസ്റ്റർ”, “നഷ്ടനീർ”, “ഹോം ആൻഡ് ദി വേൾഡ്” തുടങ്ങിയ കഥകളും നോവലുകളും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണതകളെ അതീവ ഹൃദയസ്പർശിയായി അവതരിപ്പിച്ചു.സ്ത്രീസ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ കാലത്തെക്കാൾ മുന്നിലായിരുന്നു.സമൂഹം സ്ത്രീയെ ബന്ധനങ്ങളിൽ പൂട്ടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ,സ്ത്രീയുടെ മനസ്സിനും സ്വപ്നങ്ങൾക്കും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും അദ്ദേഹം ശബ്ദമായി. ടാഗോറിന്റെ സ്ത്രീ കഥാപാത്രങ്ങൾ കരുണയ്ക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നവരല്ല; സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ശക്തമായ മനുഷ്യരൂപങ്ങളാണ്.സംഗീതരംഗത്തും ടാഗോർ ഒരു നവോത്ഥാനമായിരുന്നു. രണ്ടായിരത്തിലധികം ഗാനങ്ങൾ അദ്ദേഹം രചിച്ചു.“രവീന്ദ്രസംഗീതം” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആ ഗാനങ്ങൾ ഇന്നും ബംഗാളി സംസ്കാരത്തിന്റെ ആത്മാവായി തുടരുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയഗാനമായ “ജനഗണമന”യും ബംഗ്ലാദേശിന്റെ ദേശീയഗാനമായ “അമർ സോണാർ ബംഗ്ലാ”യും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടികളാണ്.

രണ്ടു രാജ്യങ്ങളുടെ ദേശീയഗാനങ്ങൾ രചിച്ച ലോകത്തിലെ അപൂർവ പ്രതിഭകളിൽ ഒരാളാണ് ടാഗോർ.പ്രകൃതിയോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധം അതീവ ആത്മീയമായിരുന്നു. മഴയും കാറ്റും മരങ്ങളും നദികളും പുഷ്പങ്ങളും പക്ഷികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കവിതകളിൽ ജീവിച്ചു നടക്കുന്നു.പ്രകൃതിയിൽ മനുഷ്യൻ നഷ്ടപ്പെട്ട സമാധാനം കണ്ടെത്താമെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് നഗരങ്ങളുടെ തിരക്കിലും യന്ത്രവൽക്കൃത ജീവിതത്തിലും അദ്ദേഹം ആത്മാവിന്റെ ശൂന്യത കണ്ടത്.പ്രകൃതിയോട് ചേർന്ന ജീവിതമാണ് മനുഷ്യനെ പൂർണ്ണനാക്കുന്നതെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനം.വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്ത് ടാഗോർ നടത്തിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ ഇന്ത്യയുടെ വിദ്യാഭ്യാസചരിത്രത്തിൽ ഒരു വിപ്ലവം തന്നെയായിരുന്നു. പരീക്ഷകളും മാർക്കും കേന്ദ്രീകരിച്ച വിദ്യാഭ്യാസരീതിയെ അദ്ദേഹം വിമർശിച്ചു. കുട്ടികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളെ വളർത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമാണ് വേണ്ടതെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു.ഈ ദർശനത്തിന്റെ ഫലമായിരുന്നു ശാന്തിനികേതൻ. പ്രകൃതിയുടെ മടിയിൽ പഠിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു വിദ്യാഭ്യാസകേന്ദ്രമായി അദ്ദേഹം അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തി.പിന്നീട് വിശ്വഭാരതി സർവകലാശാലയായി വളർന്ന ശാന്തിനികേതൻ ലോകസംസ്കാരങ്ങളുടെ സംഗമകേന്ദ്രമായി മാറി. “ലോകം ഒരേയൊരു കൂടാരമാണ്” എന്ന ആശയം അദ്ദേഹം അവിടെ യാഥാർഥ്യമാക്കി. പാശ്ചാത്യവും പൗരസ്ത്യവും തമ്മിലുള്ള സാംസ്കാരിക സംഭാഷണത്തിന് അദ്ദേഹം വേദിയൊരുക്കി. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽ നേടാനുള്ള ഉപകരണം മാത്രമല്ല,മനുഷ്യനെ പൂർണ്ണനാക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണെന്ന് ടാഗോർ തെളിയിച്ചു.ദേശീയതയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാടുകളും അതീവ വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഇന്ത്യയെ സ്നേഹിച്ചു;എന്നാൽ അന്ധമായ ദേശീയതയെ എതിർത്തു.മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന തീവ്ര ദേശീയത ലോകത്തിന് ഭീഷണിയാണെന്ന് അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിന്റെ ദുരന്തങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ മനുഷ്യസമൂഹം സഹവർത്തിത്വത്തിലേക്ക് മടങ്ങണമെന്ന് അദ്ദേഹം ആഹ്വാനം ചെയ്തു.മഹാത്മാ ഗാന്ധിയുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധവും ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു. അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും ഇരുവരും പരസ്പരം ആഴത്തിൽ ബഹുമാനിച്ചു. ഗാന്ധിയെ“മഹാത്മാ” എന്ന് ആദ്യമായി വിശേഷിപ്പിച്ചതും ടാഗോറാണ്.ഗാന്ധിയുടെ ദേശസ്നേഹത്തെയും ആത്മത്യാഗത്തെയും അദ്ദേഹം അഭിനന്ദിച്ചു; അതേസമയം അന്ധമായ വികാരരാഷ്ട്രീയത്തെ വിമർശിക്കാനും മടിച്ചില്ല. അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിലും സൗഹൃദവും ബഹുമാനവും നിലനിർത്താമെന്ന് അവരുടെ ബന്ധം ലോകത്തോട് പറഞ്ഞു.1919-ലെ ജാലിയൻവാലാബാഗ് കൂട്ടക്കൊലയ്ക്ക് ശേഷം ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ നൽകിയ “നൈറ്റ്‌ഹുഡ്” ബഹുമതി ടാഗോർ തിരികെ നൽകി.അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയപ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു.

നിരപരാധികളായ ജനങ്ങളെ വെടിവെച്ചുകൊന്ന ഭരണകൂടത്തിന്റെ ബഹുമതി സ്വീകരിക്കുന്നത് മനുഷ്യബഹുമതിക്കെതിരാണെന്ന് അദ്ദേഹം തുറന്നുപറഞ്ഞു. കവിയുടെ ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ ഒരു ധീരനായ പ്രതിഷേധക്കാരൻ ജീവിച്ചിരുന്നതിന്റെ തെളിവായിരുന്നു അത്.ചിത്രകലയിലും ടാഗോർ തന്റെ കഴിവ് തെളിയിച്ചു. ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ചിത്രരചന ആരംഭിച്ചത്.എന്നാൽ ആ ചിത്രങ്ങളിൽ പോലും അതിശയകരമായ സൃഷ്ടിപരത കാണാം. ഔപചാരിക പരിശീലനം ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടും ലോകപ്രശസ്ത ഗാലറികളിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ട ചിത്രകാരനായി അദ്ദേഹം മാറി.ഒരു മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിക്ക് പ്രായപരിധികളില്ലെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു.ടാഗോറിന്റെ ചിന്തകളുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യസ്നേഹമായിരുന്നു.മതവും ജാതിയും ഭാഷയും അതിരുകളും മനുഷ്യനെ വേർതിരിക്കരുതെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ നന്മയെ ഉണർത്തുകയാണ് കലയുടെ ദൗത്യമെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാഹിത്യം ഇന്നും ലോകമെമ്പാടുമുള്ള വായനക്കാരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നത്.അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാഷ അതീവ ലളിതവും സംഗീതാത്മകവുമായിരുന്നു.ആഴമുള്ള തത്ത്വചിന്തകളെ പോലും സാധാരണ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു. അതാണ് ടാഗോറിനെ ലോകസാഹിത്യത്തിലെ അപൂർവ പ്രതിഭയാക്കുന്നത്. അദ്ദേഹം എഴുതിയത് വായിക്കുമ്പോൾ ഒരു കവി മാത്രമല്ല, ഒരു ഗുരുവും സുഹൃത്തും ദാർശനികനും നമ്മോടു സംസാരിക്കുന്നുവെന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടാകുന്നു.ജീവിതത്തിൽ നിരവധി വ്യക്തിപരമായ ദുരന്തങ്ങൾ ടാഗോർ നേരിട്ടു.ഭാര്യയുടെയും മക്കളുടെയും മരണങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ ആഴത്തിൽ വേദനിപ്പിച്ചു.എന്നാൽ ആ വേദനകളെ പോലും അദ്ദേഹം കവിതയാക്കി മാറ്റി.ദുഃഖത്തെ സൗന്ദര്യമായി മാറ്റാനുള്ള അത്ഭുതശക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നത്.അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കവിതകളിൽ വേദനയും പ്രത്യാശയും ഒരുമിച്ച് ഒഴുകുന്നത്.ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് അദ്ദേഹം യാത്ര ചെയ്തു.യൂറോപ്പ്, അമേരിക്ക, ജപ്പാൻ, ചൈന തുടങ്ങി നിരവധി രാജ്യങ്ങളിൽ പ്രഭാഷണങ്ങൾ നടത്തി. സംസ്കാരങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തിന്റെ ആവശ്യകത അദ്ദേഹം എല്ലായിടത്തും ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. ആൽബർട്ട് ഐൻസ്റ്റൈൻ പോലുള്ള മഹാപ്രതിഭകളുമായി നടത്തിയ സംഭാഷണങ്ങൾ ഇന്നും ചരിത്രത്തിൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ശാസ്ത്രവും ആത്മീയതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവരുടെ ചർച്ചകൾ മനുഷ്യചിന്തയുടെ ഉയരങ്ങളെ സ്പർശിച്ചു.

ടാഗോർ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ കവിയല്ല;എല്ലാ കാലങ്ങളുടെയും കവിയാണ്.മനുഷ്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചും സ്നേഹത്തെക്കുറിച്ചും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ടാഗോർ പ്രസക്തനായി തുടരും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാഹിത്യം ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സമ്പത്ത് മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്താണ്.ഇന്നത്തെ ലോകം സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ മുന്നേറുമ്പോഴും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിൽ അകലം വർധിക്കുകയാണ്. മതവിദ്വേഷവും യുദ്ധങ്ങളും അസഹിഷ്ണുതയും ലോകത്തെ അലട്ടുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ടാഗോറിന്റെ ചിന്തകൾ ഒരു പ്രകാശസ്തംഭം പോലെയാണ്.“മനുഷ്യൻ ആദ്യം മനുഷ്യനാകണം” എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്ദേശം ഇന്നത്തെ തലമുറ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കേൾക്കേണ്ട സന്ദേശമാണ്.ടാഗോറിനെ വായിച്ചെടുക്കുന്നത്,സാഹിത്യം വായിക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യനെ വായിക്കലാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കവിതകൾ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുന്നു.കഥകൾ ജീവിതത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഗാനങ്ങൾ ആത്മാവിനെ സ്പർശിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസദർശനം പുതിയ ചിന്തകൾക്ക് വാതിൽ തുറക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തന്നെ ഒരു മഹത്തായ പാഠപുസ്തകമാണ്.1941 ആഗസ്റ്റ് 7-ന് ടാഗോർ ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞു.എന്നാൽ അദ്ദേഹം മരിച്ചില്ല; വാക്കുകളായും ഗാനങ്ങളായും ചിന്തകളായും ഇന്നും നമ്മുടെയിടയിൽ ജീവിക്കുന്നു.ഓരോ തലമുറയും അദ്ദേഹത്തെ പുതുതായി കണ്ടെത്തുന്നു.കാലം കടന്നുപോകുമ്പോഴും ടാഗോറിന്റെ മഹത്വം കുറഞ്ഞിട്ടില്ല;മറിച്ച് കൂടുതൽ തെളിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.ഭാരതത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ ലോകത്തിനു മുൻപിൽ പരിചയപ്പെടുത്തിയ ആ മഹാകവി ഇന്നും ഓരോ മനസ്സിലും ഒരു വെളിച്ചമാണ്.മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ മാനുഷികനാക്കുന്ന സാഹിത്യമാണ് യഥാർത്ഥ സാഹിത്യമെങ്കിൽ, ടാഗോർ അതിന്റെ മഹത്തായ പ്രതിനിധിയാണ്. കവിതയെ ജീവിതമാക്കിയ, ജീവിതത്തെ സംഗീതമാക്കിയ, സംഗീതത്തെ മനുഷ്യസ്നേഹമാക്കിയ ആ മഹാപ്രതിഭയെ ഓർക്കുന്നത് ഒരു എഴുത്തുകാരനെ ഓർക്കൽ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ സ്വപ്നങ്ങളിലൊന്നിനെ ഓർക്കലാണ്.