ജന്തർ മന്തറിലെ ജനാധിപത്യപാഠം ചരിത്രത്തിലേക്ക്…..

• നെല്ലിയോട്ട് ബഷീർ

ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യ ചരിത്രത്തിൽ വിദ്യാർത്ഥി പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ പലപ്പോഴും വലിയ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരം മുതൽ അഴിമതിവിരുദ്ധ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ വരെയും, വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും തൊഴിലിനും സാമൂഹിക നീതിക്കുമായി നടന്ന അനേകം പോരാട്ടങ്ങളിലെയും മുന്നണിപ്പോരാളികൾ യുവജനങ്ങളായിരുന്നു. ഡൽഹിയിലെ ജന്തർ മന്തറിൽ ആരംഭിച്ച വിദ്യാർത്ഥി-യുവജന സമരവും അതേ ചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്. കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രി ധർമേന്ദ്ര പ്രധാൻ രാജിവെക്കണമെന്ന ആവശ്യം ഉയർത്തി ആരംഭിച്ച ഈ പ്രതിഷേധം ഒരു വ്യക്തിക്കെതിരായ രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യത്തിൽ ഒതുങ്ങിയതായിരുന്നില്ല . രാജ്യത്തെ പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത, വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ സുതാര്യത, തൊഴിൽ അവസരങ്ങളുടെ കുറവ്, യുവജനങ്ങളുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകൾ എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നുണ്ടാക്കിയ വലിയ ജനാധിപത്യ ചോദ്യമായി അത് വളർന്നിരുന്നു.

കഴിഞ്ഞ കുറേ വർഷങ്ങളായി രാജ്യത്തെ വിവിധ മത്സരപരീക്ഷകളെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഉയർന്ന വിവാദങ്ങൾ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ആത്മവിശ്വാസത്തെ ഗുരുതരമായി ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ച, പരീക്ഷ റദ്ദാക്കൽ, ഫലപ്രഖ്യാപനത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വം, നിയമനങ്ങളിലെ കാലതാമസം, കോടതിവിധികൾ മൂലം വർഷങ്ങളോളം നീളുന്ന നിയമന നടപടികൾ എന്നിവ ലക്ഷക്കണക്കിന് യുവജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തെ അനിശ്ചിതത്വത്തിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. വർഷങ്ങളോളം പഠിച്ചും പരിശീലിച്ചും പരീക്ഷയെഴുതിയ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് അവസാനം ലഭിക്കുന്നത് നിരാശയും കാത്തിരിപ്പുമാണെന്ന തോന്നൽ വ്യാപകമായി വളർന്നിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാജ്യത്ത് ഉയർന്ന പ്രതിഷേധം ഒരു ദിവസത്തെ വികാരപ്രകടനമല്ലാതെ, ദീർഘകാലമായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ അസംതൃപ്തിയുടെ പൊട്ടിത്തെറിയായി മാറിയത്.

ഡൽഹിയിലെ ജന്തർ മന്തർ രാജ്യത്തെ ജനാധിപത്യ പ്രതിഷേധങ്ങളുടെ പ്രതീകാത്മക വേദിയാണ്. നിരവധി ചരിത്രപരമായ സമരങ്ങൾക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച ആ ഇടം വീണ്ടും വിദ്യാർത്ഥികളുടെയും യുവജനങ്ങളുടെയും ശബ്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. അവിടെ ആരംഭിച്ച സമരത്തിന് പിന്നാലെ പഞ്ചാബ്, ഹരിയാന, ഉത്തർപ്രദേശ്, രാജസ്ഥാൻ, ബിഹാർ, പശ്ചിമ ബംഗാൾ,മഹാരാഷ്ട്ര കേരളം ഉൾപ്പെടെ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ വിദ്യാർത്ഥി-യുവജന സംഘടനകൾ ഐക്യദാർഢ്യ പ്രകടനങ്ങളും പ്രതിഷേധ മാർച്ചുകളും സംഘടിപ്പിച്ചു. സർവകലാശാലാ ക്യാമ്പസുകളിലും ജില്ലാ കേന്ദ്രങ്ങളിലും വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കു മുന്നിലും പ്രതിഷേധങ്ങൾ വ്യാപിച്ചു. സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങളിലും ഈ വിഷയത്തിൽ വലിയ ജനപിന്തുണയാണ് പ്രകടമായികൊണ്ടിരുന്നു.ഇത് ഡൽഹിയിൽ ഒതുങ്ങുന്ന പ്രക്ഷോഭമല്ലെന്നും രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ യുവമനസ്സുകളുടെ പൊതുവായ ആശങ്കകളുടെ പ്രകടനമാണെന്നും ഈ പ്രതികരണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു.

പ്രതിഷേധത്തെ സംവാദത്തിലൂടെ നേരിടുന്നതിനുപകരം സുരക്ഷാ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ശക്തമാക്കുകയും പൊലീസ് നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്ന വിമർശനം വ്യാപകമായി. ജന്തർ മന്തറിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം നിയന്ത്രിക്കൽ, നിരവധി പ്രതിഷേധക്കാരെ തടഞ്ഞുവെക്കൽ, ലാത്തിച്ചാർജും കണ്ണീർവാതക പ്രയോഗവും, ഡൽഹിയിലെ പ്രധാന മെട്രോ സ്റ്റേഷനുകൾ താൽക്കാലികമായി അടച്ചിടൽ തുടങ്ങിയ നടപടികൾ പ്രതിഷേധത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ ഉയർത്തി. സമരത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ പലപ്പോഴും കൂടുതൽ യുവാക്കളെ പ്രതിഷേധത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിച്ചു. ചരിത്രം പലവട്ടം തെളിയിച്ചതുപോലെ, ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളെ ശക്തിപ്രയോഗത്തിലൂടെ അവസാനിപ്പിക്കാനാവില്ലെന്നും;അവ കൂടുതൽ വ്യാപിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്.

ഇവിടെ ഉയരുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെക്കുറിച്ചാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തിലുമാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. വിദ്യാർത്ഥികൾ പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തിൽ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്ന അവസ്ഥ ഒരു ഭരണപരമായ പരാജയം മാത്രമല്ല, സാമൂഹിക പ്രതിസന്ധി കൂടിയാണ്. കഠിനാധ്വാനത്തേക്കാൾ ക്രമക്കേടുകൾ വിജയിക്കുന്നുവെന്ന ധാരണ യുവതലമുറയിൽ രൂപപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ അത് രാജ്യത്തിന്റെ പുരോഗതിക്ക് തന്നെ തിരിച്ചടിയാകും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തിൽ സമഗ്രമായ പരിഷ്‌കാരങ്ങൾ നടപ്പാക്കുകയും സാങ്കേതിക സുരക്ഷ വർധിപ്പിക്കുകയും കുറ്റക്കാർക്കെതിരെ മാതൃകാപരമായ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ഇന്ത്യ ഇന്ന് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ യുവജനശക്തിയുള്ള രാജ്യമാണ്. ഈ യുവജനങ്ങളെ രാജ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്തായി വിശേഷിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അവരുടെ സ്വപ്നങ്ങളും പരിശ്രമങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും ഭരണകൂടത്തിനുണ്ട് എന്ന് തിരിച്ചറിയേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.വർഷങ്ങളോളം പഠിച്ച് മത്സരപരീക്ഷകൾക്കായി തയ്യാറെടുക്കുന്ന ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ജീവിതം വെറും കണക്കുകളല്ല; അതൊരു കുടുംബത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയും സാമ്പത്തിക നിക്ഷേപവും മാനസിക പോരാട്ടവുമാണ്. പരീക്ഷ റദ്ദാകുമ്പോഴും നിയമനം വൈകുമ്പോഴും തകരുന്നത് ഒരു പരീക്ഷയല്ല, ഒരു തലമുറയുടെ ആത്മവിശ്വാസമാണ്.

ജനാധിപത്യത്തിൽ പ്രതിഷേധം ഭരണകൂടത്തിനെതിരായ യുദ്ധമല്ല; അത് ജനങ്ങളുടെ ആശങ്കകൾ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കുന്ന ഭരണഘടനാപരമായ മാർഗമാണ്. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യവും സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധത്തിനുള്ള അവകാശവും ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ശബ്ദത്തെ സംശയത്തോടെയോ ശത്രുതയോടെയോ കാണുന്നതിന് പകരം അവരുടെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് വ്യക്തമായ മറുപടി നൽകുകയും വിശ്വാസം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന നടപടികൾ കൈക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുകയാണ് ജനാധിപത്യ സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം.അത് വൈകിയെങ്കിലും അധികാരികൾ മനസ്സിലാക്കിയിരിക്കുന്നു.

ഈ സമരം വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിയുടെ രാജിയെന്ന ഒറ്റ ആവശ്യത്തിൽ അവസാനിക്കേണ്ട വിഷയമല്ല. പരീക്ഷാ നടത്തിപ്പിൽ സമഗ്രമായ പരിഷ്‌കാരങ്ങൾ, ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ചയ്ക്ക് പിന്നിലെ സംഘടിത കുറ്റകൃത്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തി കർശനമായി ശിക്ഷിക്കൽ, പരീക്ഷാ ഏജൻസികളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം വർധിപ്പിക്കൽ, നിയമന നടപടികൾ സമയബന്ധിതമാക്കൽ, യുവജനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ തൊഴിൽ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കൽ എന്നിവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കപ്പെടേണ്ട വിഷയങ്ങളാണ്. പ്രശ്നത്തിന്റെ വേരുകൾ പരിഹരിക്കാതെ മുഖംമാറ്റം മാത്രം നടത്തിയാൽ യുവജനങ്ങളുടെ ആശങ്കകൾ അവസാനിക്കില്ല.

രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഉയർന്ന പ്രതിഷേധങ്ങൾ ഇന്ത്യയിലെ യുവജനങ്ങൾ ഇന്നും ജനാധിപത്യത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നുവെന്നതിന്റെ തെളിവാണ്. അവർ ആയുധമല്ല ഉയർത്തുന്നത്; ചോദ്യങ്ങളാണ് ഉയർത്തുന്നത്. അവർ ആവശ്യപ്പെടുന്നത് പ്രത്യേക പരിഗണനയല്ല; നീതിയും സുതാര്യതയും വിശ്വാസ്യതയുമാണ്. അവരുടെ ഈ ആവശ്യങ്ങൾ കേൾക്കുകയും പരിഹരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനമല്ല, ഭരണഘടനാപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.

ലാത്തിച്ചാർജിലൂടെ ഒരു ജനക്കൂട്ടത്തെ പിരിച്ചുവിടാൻ സാധിച്ചേക്കാം. കണ്ണീർവാതകം പ്രയോഗിച്ച് ഒരു പ്രതിഷേധം മണിക്കൂറുകൾക്ക് തടയാനായേക്കാം. എന്നാൽ നീതിക്കും സുതാര്യതയ്ക്കും തുല്യാവകാശത്തിനും വേണ്ടിയുള്ള ഒരു തലമുറയുടെ ശബ്ദത്തെ ഒരിക്കലും നിശ്ശബ്ദമാക്കാനാവില്ല. ചരിത്രം തെളിയിച്ച സത്യം അതാണ്. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി പ്രതിഷേധത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിലല്ല; അതിനെ കേൾക്കുന്നതിലും വിമർശനങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതിലും ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം തിരിച്ചുപിടിക്കുന്ന ധീരമായ തീരുമാനങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളുന്നതിലുമാണ്. ജന്തർ മന്തറിൽ മുഴങ്ങിയ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ശബ്ദം ഇന്ന് ഇന്ത്യയുടെ എല്ലാ കോണുകളിലേക്കും എത്തുകയാണ്. ആ ശബ്ദം കേൾക്കാൻ ഭരണകൂടം തയ്യാറായ നിമിഷം തന്നെയാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയം.

ഒരു ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ഭരണകൂടത്തിന്റെ ആയുധങ്ങളിലല്ല, പ്രതിഷേധിക്കുന്ന പൗരന്മാരുടെ അവകാശങ്ങളെ എത്രത്തോളം സംരക്ഷിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്. വഴിയിലൂടെ നടന്ന് പാട്ടുപാടുകയും മുദ്രാവാക്യം വിളിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിദ്യാർത്ഥികളെയും യുവജനങ്ങളെയും ലാത്തികൊണ്ട് നേരിടേണ്ട സാഹചര്യം ഒരു ജനാധിപത്യത്തിനും അഭിമാനിക്കാനാവില്ല. അതിലുപരി, നിയമം നടപ്പാക്കേണ്ടവരോടൊപ്പം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്ത അക്രമസംഘങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്ന സംശയം പോലും ഉയരുന്നുവെങ്കിൽ, അത് ഒരു നിയമവാഴ്ചാ സമൂഹത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതീവ ഗൗരവമുള്ള മുന്നറിയിപ്പാണ്.

അധികാരത്തിന്റെ പേരിൽ നടക്കുന്ന ഓരോ അതിക്രമവും ശരീരത്തെ മാത്രമല്ല, ജനങ്ങളുടെ ഭരണഘടനയിലുള്ള വിശ്വാസത്തെയും മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു. പരിക്കേറ്റത് ഏതെങ്കിലും ഒരു വിദ്യാർത്ഥി മാത്രമല്ല; നീതിയിലും ജനാധിപത്യത്തിലും വിശ്വസിക്കുന്ന ഓരോ പൗരന്റെയും മനസ്സാണ്. പ്രതിഷേധം അക്രമമാകുന്നിടത്ത് നിയമം ഇടപെടണം; എന്നാൽ സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധം തന്നെ അക്രമത്തിലൂടെ അടിച്ചമർത്തപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടേണ്ടത് പ്രതിഷേധക്കാരല്ല, അധികാരം പ്രയോഗിച്ച രീതിയാണ്.

ഇത്തരം സംഭവങ്ങളിൽ ഏറ്റവും വേദനാജനകമായത്, സത്യം പലപ്പോഴും ശബ്ദമില്ലാതെ ഒറ്റപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്. ദൃശ്യങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നു, ആരോപണങ്ങൾ ഉയരുന്നു, പരസ്പരം കുറ്റപ്പെടുത്തലുകൾ നടക്കുന്നു. പക്ഷേ ഒരു ജനാധിപത്യ രാഷ്ട്രം ചെയ്യേണ്ടത് രാഷ്ട്രീയ ന്യായീകരണങ്ങൾ കണ്ടെത്തലല്ല; സ്വതന്ത്രവും വിശ്വാസ്യതയുള്ളതുമായ അന്വേഷണം ഉറപ്പാക്കി സത്യം പുറത്തുകൊണ്ടുവരികയാണ്. നിയമം എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണെന്ന ബോധ്യം നിലനിൽക്കുമ്പോഴാണ് ജനങ്ങൾക്ക് ഭരണഘടനയിലും നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയിലും വിശ്വാസം ഉണ്ടാകുക.

ഈ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജനങ്ങളുടെ പ്രതീക്ഷ ഒടുവിൽ എത്തിച്ചേരുന്നത് കോടതികളിലേക്കാണ്. അധികാരത്തിന്റെ അതിരുകൾ ഭരണഘടനയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ നിർണയിക്കുകയും പൗരാവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടത് നീതിന്യായ സംവിധാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്. കോടതികൾ ഒരു കേസിലെ കക്ഷികൾക്കു മാത്രമല്ല, ഭയന്നുനിൽക്കുന്ന സമൂഹത്തിനാകെ പ്രതീക്ഷയുടെ പ്രതീകമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഇത്തരം ഗുരുതരമായ ആരോപണങ്ങൾ ഉയരുമ്പോൾ സുതാര്യവും സമയബന്ധിതവുമായ നിയമനടപടികൾ ഉണ്ടാകണമെന്ന ജനങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാണ്.

ഒരു സമൂഹം അതിന്റെ ഏറ്റവും ദുർബലരായ മനുഷ്യരെ എങ്ങനെ കാണുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ സംസ്കാരത്തിന്റെ അളവുകോൽ. പ്രതിഷേധിക്കുന്ന യുവാക്കളെ ശത്രുക്കളായോ ചവിട്ടിമെതിക്കേണ്ടവരായോ കാണുന്ന സമീപനം ഒരു ജനാധിപത്യത്തിനും ഭൂഷണമല്ല. ഭിന്നാഭിപ്രായം രാജ്യദ്രോഹമല്ല; പ്രതിഷേധം കുറ്റകൃത്യവുമല്ല. അധികാരം താൽക്കാലികമാണ്, പക്ഷേ നീതിയും മനുഷ്യാവകാശങ്ങളും ശാശ്വതമായ മൂല്യങ്ങളാണ്. അവയെ സംരക്ഷിക്കാൻ പരാജയപ്പെടുന്ന സമൂഹം ഒടുവിൽ സ്വന്തം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറ തന്നെയാണ് ദുർബലമാക്കുന്നത്.

“ഇതൊരു വിദ്യാഭ്യാസ സമരം മാത്രമായിരുന്നില്ല; ഒരു തലമുറയുടെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം കൂടിയായിരുന്നു.”

ധർമേന്ദ്ര പ്രധാൻ രാജിവെച്ചാലും, ഈ സമരത്തിന്റെ ചരിത്രം അവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല. കാരണം, ഇത് ഒരു വ്യക്തിക്കെതിരായ പ്രതിഷേധമല്ലായിരുന്നു; വിദ്യാർത്ഥികളുടെ സ്വപ്നങ്ങളെ പരീക്ഷണശാലയാക്കി മാറ്റിയ ഒരു വിദ്യാഭ്യാസ വ്യവസ്ഥയോടുള്ള ശക്തമായ വിയോജിപ്പാണ് നാം കണ്ടത്.

ഓരോ വിദ്യാർത്ഥിയും ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയാണ്. ഓരോ പരീക്ഷയും ഒരു ജീവിതത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവാണ്. ആ വഴിയിൽ നീതിക്കു പകരം അനീതി കാത്തുനിൽക്കുമ്പോൾ, പ്രതിഷേധം ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യമല്ല; ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ശ്വാസമാണ് എന്ന് ഇവർ തെളിയിച്ചിരിക്കുന്നു.

പാട്ടുപാടിയും മുദ്രാവാക്യം വിളിച്ചും തെരുവിലിറങ്ങുന്ന യുവത്വത്തെ അടിച്ചമർത്താനാകുമെന്നത് അധികാരത്തിന്റെ തെറ്റിദ്ധാരണ മാത്രമാണെന്ന് കാലം തെളിയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആശയങ്ങളെ ലാത്തികൊണ്ട് തകർക്കാനാവില്ല. സ്വപ്നങ്ങളെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാനാവില്ല. സത്യത്തിന്റെ ശബ്ദത്തെ വെന്റിലേറ്ററിലാക്കാനും കഴിയില്ല.

ചരിത്രം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് ഒന്നേയുള്ളൂ,അധികാരം മാറും, ഭരണം മാറും; എന്നാൽ നീതിക്കുവേണ്ടി ഉയർന്ന ശബ്ദങ്ങൾ കാലത്തിന്റെ നെഞ്ചിൽ മായാത്ത അക്ഷരങ്ങളായി നിലനിൽക്കും. ഇന്നത്തെ വിദ്യാർത്ഥി പ്രതിഷേധം നാളെയുടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഈ പോരാട്ടം ഒരു ആവശ്യത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഭരണത്തിനും, സുതാര്യമായ വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനത്തിനും, ഭയമില്ലാതെ സ്വപ്നം കാണാൻ കഴിയുന്ന ഒരു തലമുറയ്ക്കുമായുള്ള ദീർഘയാത്രയുടെ തുടക്കമാണ്. ജനാധിപത്യം ജീവിച്ചിരിക്കുക എന്നത്, ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന യുവത്വം ജീവിച്ചിരിക്കുക എന്നതുതന്നെയാണ്.ഇന്ത്യയിലെ യുവതക്ക് അഭിമാനിക്കാം. സേച്ഛാധിപത്യം അധികനാൾ വാഴില്ല, അത് വീഴുക തന്നെ ചെയ്യും. അതിനു മേൽ ജനാധിപത്യം വിജയിക്കും.