ടാഗോർ -അതിരുകൾക്കപ്പുറം തെളിയുന്ന മാനവികതയുടെ വെളിച്ചം

• നെല്ലിയോട്ട് ബഷീർ

ലോകസാഹിത്യത്തിന്റെ വിശാലാകാശത്തിൽ സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങിനിൽക്കുന്ന പേരാണ് രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ. കവിയെന്ന വിശേഷണം മാത്രമല്ല, നോവലിസ്റ്റ്, ചെറുകഥാകൃത്ത്, നാടകകൃത്ത്, സംഗീതജ്ഞൻ, ചിത്രകാരൻ, വിദ്യാഭ്യാസചിന്തകൻ, തത്ത്വചിന്തകൻ, സാമൂഹികപരിഷ്കർത്താവ്, മാനവികതയുടെ വക്താവ് എന്നീ നിലകളിലും അദ്ദേഹം ലോകമനസ്സാക്ഷിയെ സ്വാധീനിച്ചു. ഇന്ത്യയുടെ ആത്മാവിനെ ലോകത്തിന് പരിചയപ്പെടുത്തിയ മഹാപ്രതിഭയായിരുന്നു ടാഗോർ. മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനാക്കുന്ന മൂല്യങ്ങളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെയും സാഹിത്യത്തിന്റെയും കേന്ദ്രബിന്ദു. ജാതിയുടെയും മതത്തിന്റെയും ദേശീയതയുടെയും അതിരുകൾക്കപ്പുറം മനുഷ്യസ്നേഹത്തിന്റെ പ്രകാശം പരത്തിയ ദാർശനികനായിരുന്നു അദ്ദേഹം.

1861 മേയ് 7-ന് കൊൽക്കത്തയിലെ ജോറാസാങ്കോയിലെ പ്രശസ്തമായ ടാഗോർ കുടുംബത്തിലായിരുന്നു രവീന്ദ്രനാഥന്റെ ജനനം. പിതാവ് ദേവേന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ ബ്രഹ്മസമാജത്തിന്റെ പ്രമുഖ നേതാവും ആത്മീയചിന്തകനുമായിരുന്നു. മാതാവ് ശാരദാദേവി സ്നേഹവും കരുണയും നിറഞ്ഞ വ്യക്തിത്വമായിരുന്നു. സമ്പന്നമായ കുടുംബാന്തരീക്ഷമായിരുന്നെങ്കിലും ബാല്യത്തിൽ തന്നെ ടാഗോർ ഏകാന്തതയുടെ അനുഭവങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി. ആ ഏകാന്തതയാണ് അദ്ദേഹത്തെ പ്രകൃതിയിലേക്കും ചിന്തയിലേക്കും സാഹിത്യത്തിലേക്കും നയിച്ചത്. ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസരീതിയോട് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരിക്കലും താത്പര്യമുണ്ടായിരുന്നില്ല. സ്കൂളിന്റെ നാലുചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ അറിവിനെ ബന്ധിച്ചിടുന്ന രീതിയെ അദ്ദേഹം വിമർശിച്ചു. പ്രകൃതിയെയും ജീവിതത്തെയും നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പഠനമാണ് യഥാർഥ വിദ്യാഭ്യാസമെന്ന വിശ്വാസം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ നിലനിന്നു.

ബാല്യത്തിലേ കവിത എഴുതിത്തുടങ്ങിയ ടാഗോർ വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ അസാമാന്യ പ്രതിഭയായി ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല കവിതകളിൽ പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യവും മനുഷ്യഹൃദയത്തിന്റെ നന്മയും ആത്മീയമായ അന്വേഷണങ്ങളും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. പ്രകൃതി അദ്ദേഹത്തിന് വെറും കാഴ്ചയുടെ സൗന്ദര്യമല്ലായിരുന്നു; ദൈവത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം അനുഭവിക്കുന്ന വിശുദ്ധമായ ഇടമായിരുന്നു. മരങ്ങളും പൂക്കളും നദികളും മഴയും പക്ഷികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കവിതകളിൽ ജീവിക്കുന്ന കഥാപാത്രങ്ങളായി മാറി.

യൗവനത്തിൽ ഇംഗ്ലണ്ടിലേക്ക് പോയെങ്കിലും പാശ്ചാത്യവിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കാതെ ഇന്ത്യയിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തി. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യചിന്തയെയും ഇന്ത്യൻ ആത്മീയപാരമ്പര്യത്തെയും ഒരുപോലെ മനസ്സിലാക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു. ഈ രണ്ട് ലോകങ്ങളുടെ സമന്വയമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമാക്കിയത്. കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമല്ല, സംവാദമാണ് മനുഷ്യപുരോഗതിയുടെ മാർഗമെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു.

ടാഗോറിന്റെ സാഹിത്യം മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കവിതകളിൽ ജീവിതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും ദുഃഖവും പ്രത്യാശയും ആത്മീയതയും ഒരുപോലെ സാന്നിധ്യമറിയിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന നന്മയെ ഉണർത്തുകയാണ് സാഹിത്യത്തിന്റെ ദൗത്യമെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. സാഹിത്യം സമൂഹത്തെ മാറ്റിമറിക്കുന്ന ശക്തിയാണെന്നും അത് മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ മാനവികനാക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം ഉറച്ചുവിശ്വസിച്ചു.

1913-ൽ ഗീതാഞ്ജലി എന്ന കാവ്യസമാഹാരത്തിന് സാഹിത്യത്തിനുള്ള നോബൽ സമ്മാനം ലഭിച്ചതോടെ ടാഗോർ ലോകസാഹിത്യത്തിന്റെ നെറുകയിലെത്തി. ഏഷ്യയിൽ നിന്ന് നോബൽ സമ്മാനം നേടിയ ആദ്യ സാഹിത്യകാരനെന്ന ചരിത്രനേട്ടവും അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തി. എന്നാൽ ആ ബഹുമതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ വിജയമായി അദ്ദേഹം കണ്ടില്ല. ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരത്തിന്റെയും ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തിന്റെയും ലോകസ്വീകാര്യതയായിട്ടാണ് അദ്ദേഹം അതിനെ വിലയിരുത്തിയത്.

ടാഗോറിന്റെ ദർശനത്തിന്റെ അടിത്തറ മാനവികതയാണ്. ഓരോ മനുഷ്യനും ഒരേ ദൈവത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണെന്നും അതിനാൽ മനുഷ്യർക്കിടയിൽ വേർതിരിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് പ്രകൃതിക്കും ദൈവത്തിനും എതിരായ പ്രവൃത്തിയാണെന്നും അദ്ദേഹം കരുതി. ജാതി, മതം, ഭാഷ, വർഗം, ദേശം എന്നിവ മനുഷ്യനെ വിഭജിക്കുന്ന മതിലുകളാകരുത്; മറിച്ച് പരസ്പരബഹുമാനത്തിന്റെയും സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെയും പാലങ്ങളാകണം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളിൽ മനുഷ്യസ്നേഹം ഏറ്റവും ഉയർന്ന മൂല്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് ഇതുകൊണ്ടാണ്.

ദേശസ്നേഹത്തെ ടാഗോർ ഒരിക്കലും നിഷേധിച്ചില്ല. എന്നാൽ അന്ധദേശീയതയെ അദ്ദേഹം ശക്തമായി വിമർശിച്ചു. സ്വന്തം രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നത് മറ്റുരാജ്യങ്ങളെ വെറുക്കാനുള്ള കാരണമാകരുതെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ലോകം മുഴുവൻ ഒരു കുടുംബമാണെന്ന ഇന്ത്യൻ ദർശനത്തെ അദ്ദേഹം പുതിയ അർത്ഥത്തിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ ഇന്നും ആഗോളപ്രസക്തി നിലനിർത്തുന്നു.

മഹാത്മാ ഗാന്ധിയുമായി ടാഗോറിന് ആത്മീയമായ സൗഹൃദമുണ്ടായിരുന്നു. അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും പരസ്പര ബഹുമാനം ഒരിക്കലും നഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. ഗാന്ധിയെ ആദ്യമായി “മഹാത്മാ” എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചതും ടാഗോറായിരുന്നു. അതേസമയം ദേശീയപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചില സമീപനങ്ങളെ അദ്ദേഹം വിമർശിക്കുകയും ചെയ്തു. വിമർശനം വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല, സത്യാന്വേഷണത്തിന്റെ ഭാഷയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തെളിയിക്കുന്നു.

1919-ലെ ജാലിയൻവാലാബാഗ് കൂട്ടക്കൊല ടാഗോറിനെ ആഴത്തിൽ വേദനിപ്പിച്ചു. ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ നൽകിയ ‘നൈറ്റ്’ പദവി അദ്ദേഹം പ്രതിഷേധസൂചകമായി ഉപേക്ഷിച്ചു. അധികാരത്തിന്റെ ബഹുമതിയെക്കാൾ മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിനാണ് അദ്ദേഹം വില കൽപ്പിച്ചത്. ഈ തീരുമാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധാർമികധൈര്യത്തിന്റെ ഉജ്ജ്വല ഉദാഹരണമായി ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെട്ടു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ടാഗോറിന്റെ കാഴ്ചപ്പാട് ഇന്നും അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നതാണ്. പരീക്ഷകൾ ജയിക്കാൻ മാത്രം വിദ്യാർത്ഥികളെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന സംവിധാനത്തെ അദ്ദേഹം എതിർത്തു. പ്രകൃതിയോട് ചേർന്ന്, സംഗീതവും സാഹിത്യവും കലയും ശാസ്ത്രവും ഒരുപോലെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്രവിദ്യാഭ്യാസമാണ് അദ്ദേഹം സ്വപ്നം കണ്ടത്. ആ സ്വപ്നത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായിരുന്നു ശാന്തിനികേതനും പിന്നീട് വിശ്വഭാരതി സർവകലാശാലയും. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങൾ പരസ്പരം പഠിക്കുകയും ബഹുമാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സർവകലാശാല എന്ന ആശയമാണ് അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുവെച്ചത്.

ടാഗോറിന്റെ സംഗീതസംഭാവനയും അതുല്യമാണ്. രണ്ടായിരത്തിലധികം ഗാനങ്ങൾ അദ്ദേഹം രചിക്കുകയും സംഗീതം നൽകുകയും ചെയ്തു. ഇന്ന് ‘രവീന്ദ്രസംഗീതം’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ഗാനങ്ങൾ ബംഗാളി സംസ്കാരത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയഗാനമായ ജനഗണമനയും ബംഗ്ലാദേശിന്റെ ദേശീയഗാനമായ ആമാർ സോണാർ ബംഗ്ലായും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടികളാണ്. ലോകചരിത്രത്തിൽ രണ്ട് രാജ്യങ്ങളുടെ ദേശീയഗാനങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവെന്ന അപൂർവ ബഹുമതിയും ടാഗോറിനുണ്ട്.

ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിൽ അദ്ദേഹം ചിത്രരചനയിലും ശ്രദ്ധേയമായ സംഭാവനകൾ നൽകി. പ്രായം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സർഗാത്മകതയെ ഒരിക്കലും പരിമിതപ്പെടുത്തിയില്ല. സൃഷ്ടിപരത മനുഷ്യന്റെ ജീവശ്വാസമാണെന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതംകൊണ്ട് തെളിയിച്ചു.

ഇന്നത്തെ ലോകം യുദ്ധങ്ങളാലും വർഗീയതയാലും മതവിദ്വേഷത്താലും പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധികളാലും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ശിഥിലീകരണത്താലും ആശങ്കപ്പെടുമ്പോൾ ടാഗോറിന്റെ ദർശനം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയിലല്ല, മനുഷ്യത്വത്തിന്റെ വളർച്ചയിലാണെന്ന് അദ്ദേഹം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം രാഷ്ട്രീയസ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഭയത്തിൽനിന്നും അജ്ഞതയിൽനിന്നും വിദ്വേഷത്തിൽനിന്നും മോചനം നേടുന്നതുമാണ് യഥാർഥ സ്വാതന്ത്ര്യമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു.

1941 ഓഗസ്റ്റ് 7-ന് ടാഗോർ ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകളും കൃതികളും ഇന്നും ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഷകളിൽ വായിക്കപ്പെടുകയും പഠിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ തലമുറയും ടാഗോറിനെ പുതുതായി കണ്ടെത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതാണ് മഹാസാഹിത്യത്തിന്റെ മഹത്വം. കാലം മാറിയാലും മനുഷ്യഹൃദയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്യങ്ങൾ മാറുന്നില്ലെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് ടാഗോറിന്റെ രചനകളെ അനശ്വരമാക്കുന്നത്.നമ്മുടെ രാജ്യത്തും കേരളത്തിലും ടാഗോറിന്റെ ആശയങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കാൻ ടാഗോർ ഫൗണ്ടേഷൻ പ്രവർത്തിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ആത്മാവ് പുനരുജ്ജീവിക്കുന്നതിനും പുതിയ തലമുറയെയും വനിതകളെയും ടാഗോറിന്റെ ദർശനങ്ങൾക്കനുസരിച്ച്, കലാ സാഹിത്യ അഭിരുചികളിലൂടെ, അവരെ ഉയർത്തി കൊണ്ടുവരുന്നതിനും ചേർത്തു പിടിക്കുന്നതിനും ടാഗോർ ഫൗണ്ടേഷൻ ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ ശ്ലാഘാനീയമാണ്.

ടാഗോറിന്റെ ജീവിതം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് പ്രതിഭ എന്നത് ജന്മസിദ്ധമായ കഴിവ് മാത്രമല്ല, നിരന്തരമായ ആത്മാന്വേഷണവും പഠനവും മാനവികതയോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയുമാണെന്നാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യനെ സ്നേഹിക്കുകയാണ് ദൈവത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ഉന്നതമായ രൂപമെന്ന സത്യവുമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ കവി മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ശാശ്വതഗുരുവാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവും ദർശനവും നമുക്ക് നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ സന്ദേശം, മനുഷ്യൻ അതിരുകളെ അതിജീവിച്ച് സ്നേഹത്തിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സത്യത്തിന്റെയും വഴിയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴാണ് ലോകം കൂടുതൽ മനോഹരമാകുന്നതെന്നതാണ്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ലോകം ശാസ്ത്രത്തിലും സാങ്കേതികവിദ്യയിലും അഭൂതപൂർവമായ വളർച്ച കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും മനുഷ്യജീവിതം നേരിടുന്ന പ്രതിസന്ധികൾ കുറഞ്ഞിട്ടില്ല. പ യുദ്ധങ്ങൾ, വർഗീയത, മതതീവ്രവാദം, പരിസ്ഥിതിനാശം, അഭയാർഥി പ്രശ്നങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം, ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ ഏകാന്തത എന്നിവ മനുഷ്യരാശിയെ പുതിയ വെല്ലുവിളികളിലേക്ക് തള്ളിവിടുകയാണ്. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോറിന്റെ ദർശനം മുമ്പത്തേക്കാളേറെ പ്രസക്തമാകുന്നത്. അദ്ദേഹം ജീവിച്ച കാലത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ അദ്ദേഹത്തെ വായിക്കേണ്ട കാലമാണിത്. കാരണം അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുവച്ച ആശയങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിനുവേണ്ടി രൂപപ്പെട്ടവയല്ല; മനുഷ്യന്റെ ശാശ്വതമായ മൂല്യങ്ങളെ ആസ്പദമാക്കിയവയാണ്.

മനുഷ്യനെ ജാതിയുടെയും മതത്തിന്റെയും ഭാഷയുടെയും ദേശത്തിന്റെയും അതിരുകൾക്കപ്പുറം കാണാനുള്ള ടാഗോറിന്റെ കാഴ്ചപ്പാട് ഇന്ന് ലോകസമാധാനത്തിന് അനിവാര്യമായ ചിന്തയാണ്. ദേശീയത മനുഷ്യന്റെ ആത്മാഭിമാനത്തെ വളർത്തേണ്ടതാണെന്നും എന്നാൽ അത് വിദ്വേഷത്തിന്റെയും ആധിപത്യബോധത്തിന്റെയും ആയുധമാകരുതെന്നും അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകിയിരുന്നു. ആ മുന്നറിയിപ്പ് ഇന്ന് പല രാജ്യങ്ങളിലുമുണ്ടാകുന്ന സംഘർഷങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കൂടുതൽ അർഥവത്താകുന്നു. വ്യത്യസ്തതകളെ ഭീഷണിയായി കാണാതെ സമ്പത്തായി അംഗീകരിക്കാനുള്ള സംസ്കാരമാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെ സുരക്ഷിതമാക്കുകയെന്ന് ടാഗോർ വിശ്വസിച്ചു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ ഇന്നും അതിശയകരമായ നവീനത പുലർത്തുന്നു. പരീക്ഷാകേന്ദ്രിതമായ പഠനവും മാർക്കുകളുടെ മത്സരവും കുട്ടികളുടെ സർഗാത്മകതയെ ചുരുക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ കാലത്ത് പ്രകൃതിയോടും കലയോടും ജീവിതാനുഭവങ്ങളോടും ചേർന്ന വിദ്യാഭ്യാസമെന്ന ടാഗോറിന്റെ സ്വപ്നം പുതിയ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. അറിവ് ശേഖരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ അറിവ് ഉപയോഗിച്ച് നല്ല മനുഷ്യനായി വളരുക എന്നതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് ഇന്നത്തെ വിദ്യാഭ്യാസനയങ്ങൾക്കും മാർഗദർശകമാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധിയും ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യജീവിതത്തെ മാറ്റിമറിക്കുന്ന ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ യന്ത്രങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന ബുദ്ധിയേക്കാൾ സ്വന്തം മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന വിവേകമാണ് മനുഷ്യന് ആവശ്യമെന്ന ടാഗോറിന്റെ സന്ദേശം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു.

പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടും ഇന്നത്തെ പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധികളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വലിയ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ യജമാനനല്ല, അതിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന ബോധമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാഹിത്യത്തിലുടനീളം കാണുന്നത്. വനങ്ങളും നദികളും പക്ഷികളും മഴയും വെറും ദൃശ്യഭംഗിയുടെ ഘടകങ്ങളല്ല, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ആത്മീയ സഹയാത്രികരാണെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവ് കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ വെല്ലുവിളികൾ നേരിടുന്ന ലോകത്തിന് പുതിയ ചിന്തകൾ നൽകുന്നു.

മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ടാഗോറിന്റെ സമീപനവും ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിന് വിലപ്പെട്ട പാഠമാണ്. ആചാരങ്ങളേക്കാളും അനുഷ്ഠാനങ്ങളേക്കാളും മനുഷ്യസ്നേഹത്തിനും കരുണയ്ക്കും സേവനത്തിനുമാണ് അദ്ദേഹം പ്രാധാന്യം നൽകിയത്. ദൈവത്തെ ആരാധിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം മനുഷ്യനെ സ്നേഹിക്കുന്നതാണെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത മതത്തിന്റെ മാനവികമുഖത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മതത്തിന്റെ പേരിൽ മനുഷ്യർ പരസ്പരം അകന്നുപോകുന്ന കാലത്ത് ടാഗോറിന്റെ ഈ സന്ദേശം സമൂഹത്തെ വീണ്ടും കൂട്ടിയിണക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറാൻ കഴിയും.

സാഹിത്യം സമൂഹത്തിന്റെ മനസ്സാക്ഷിയാണെന്ന ടാഗോറിന്റെ വിശ്വാസവും ഇന്നും പ്രസക്തമാണ്. വിനോദത്തിനപ്പുറം മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ കരുണയുള്ളവനും കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളവനുമായി മാറ്റാനുള്ള ശക്തി സാഹിത്യത്തിനുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകൾ വായനക്കാരനെ ചിന്തിപ്പിക്കുകയും ആത്മപരിശോധനയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നല്ല സാഹിത്യം മനുഷ്യനെ മാറ്റുമെന്നും മനുഷ്യൻ മാറുമ്പോഴാണ് സമൂഹവും മാറുന്നതെന്നും അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതവും കൃതികളുംകൊണ്ട് തെളിയിച്ചു.

ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് സംസ്കാരങ്ങൾ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടാതെ പരസ്പരം പഠിക്കുകയും സമ്പന്നമാവുകയും വേണമെന്ന ടാഗോറിന്റെ ആശയം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാണ്. സ്വന്തം സംസ്കാരത്തെ സ്നേഹിക്കുമ്പോഴും മറ്റുള്ളവരുടെ പാരമ്പര്യങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കാനുള്ള വിശാലമനസ്സാണ് അദ്ദേഹം ലോകത്തിന് സമ്മാനിച്ചത്. ലോകം ഒരു കുടുംബമാണെന്ന ഭാരതീയ ദർശനത്തെ ആധുനിക മനുഷ്യാവകാശബോധവുമായി സമന്വയിപ്പിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ ഇന്നും അന്തർദേശീയ സഹകരണത്തിനും സമാധാനത്തിനും പ്രചോദനമാണ്.

ടാഗോറിന്റെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം വെറും ഒരു മഹാകവിയല്ലെന്ന് നാം തിരിച്ചറിയുന്നു. സാഹിത്യത്തിലൂടെ മനുഷ്യഹൃദയത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ ഭാവിതലമുറയെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ദർശനത്തിലൂടെ ലോകത്തിന് മാനവികതയുടെ പുതിയ ഭാഷ സമ്മാനിക്കുകയും ചെയ്ത യുഗപുരുഷനാണ് അദ്ദേഹം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ രചനയും മനുഷ്യനെ സ്വയം തിരിച്ചറിയാനുള്ള ക്ഷണമാണ്. ഓരോ ആശയവും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റെയും സത്യത്തിന്റെയും പ്രകാശത്തിലേക്ക് തുറക്കുന്ന ഒരു ജനാലയാണ്.

കാലം മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുന്നു, ഭരണസംവിധാനങ്ങളും സാമൂഹികക്രമങ്ങളും മാറുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിൽ സ്നേഹത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും സമാധാനത്തിനും നീതിക്കും വേണ്ടിയുള്ള അന്വേഷണം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല. ആ അന്വേഷണത്തിന്റെ ശാശ്വതസഹയാത്രികനാണ് രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവും ദർശനവും ചരിത്രത്തിന്റെ താളുകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഓരോ തലമുറയുടെയും മനസ്സിൽ പുതുതായി ജനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനായി കാണാനും ലോകത്തെ ഒരു കുടുംബമായി അനുഭവിക്കാനും പ്രകൃതിയോട് ചേർന്ന് ജീവിക്കാനും സ്നേഹത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായി അംഗീകരിക്കാനും ടാഗോർ ഇന്നും നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ വായിക്കപ്പെടേണ്ട ഗ്രന്ഥങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ജീവിക്കപ്പെടേണ്ട ജീവിതദർശനമാണ്. അതാണ് ടാഗോറിന്റെ അനശ്വരതയും ലോകമനുഷ്യരോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവനയും.